Czy orientacja seksualna może ulec zmianie w ciągu życia?

Czy zdarza ci się zastanawiać, czy twoja orientacja seksualna naprawdę jest stała? A może masz wrażenie, że z wiekiem coś się w tobie zmieniło i nie wiesz, jak to nazwać? Z tego artykułu dowiesz się, co nauka mówi o zmienności orientacji w ciągu życia i jak patrzeć na własne doświadczenia seksualne bez strachu, że „powinno być inaczej”.

Czym jest orientacja seksualna?

W codziennych rozmowach mówi się o orientacji tak, jakby była jedną prostą etykietą: hetero, gej, lesbijka, biseksualna osoba. W psychologii i seksuologii ten obraz jest znacznie bogatszy. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne opisuje orientację jako trwały wzorzec pociągu emocjonalnego, romantycznego i seksualnego do mężczyzn, kobiet lub obu płci. W to pojęcie wchodzą też zachowania seksualne oraz własne poczucie tożsamości, na przykład „jestem gejem” albo „jestem osobą biseksualną”.

To oznacza kilka różnych wymiarów funkcjonujących jednocześnie. Jest pociąg seksualny, czyli to, kto cię podnieca. Są uczucia i więzi, czyli z kim chcesz tworzyć bliskość. Są w końcu konkretne zachowania seksualne oraz etykieta, jakiej używasz wobec siebie. Te elementy mogą ze sobą współgrać, ale czasem rozjeżdżają się w zaskakujący sposób i nie zawsze zmieniają się w jednym tempie.

Dlaczego tak trudno o jedną definicję?

Wielu badaczy próbowało zbudować prostą i ścisłą definicję orientacji seksualnej. W podręczniku „Seksualność człowieka” John Bancroft zwraca uwagę, że pociąg seksualny powstaje z połączenia uwarunkowań genetycznych i środowiskowych. Dlatego woli mówić o „tożsamości seksualnej”, a nie o orientacji, którą uznaje za zbyt nieprecyzyjny termin. Podobne kłopoty widać w prawie – w polskich przepisach pojawia się zakaz dyskryminacji ze względu na orientację, ale sam termin nie jest nigdzie jasno zdefiniowany.

Brak jednej ostrej definicji nie znaczy, że orientacja to wyłącznie „etykietka z wyboru”. Raczej pokazuje, że ludzkie doświadczenia są zbyt złożone, by wcisnąć je w jeden prosty wzór. Dlatego część autorów proponuje, by zamiast słowa „orientacja” rozdzielać na trzy poziomy: pociąg, zachowania i tożsamość.

Jak odróżnić pociąg, zachowania i tożsamość?

Jeśli zastanawiasz się, czy twoja orientacja mogła się zmienić, warto najpierw uporządkować, o czym dokładnie myślisz. Co innego to, kto ci się podoba, co innego to, z kim faktycznie uprawiasz seks, a jeszcze czymś innym jest to, jak siebie nazywasz. Dla części osób wszystkie te poziomy biegną równolegle. Dla innych układ jest bardziej skomplikowany.

Ten podział pomaga również oddzielić wewnętrzne przeżycia od tego, co widać na zewnątrz. Ktoś może odczuwać silny pociąg do swojej płci, nigdy nie wchodzić z osobą tej płci w relację i jednocześnie nie identyfikować się jako osoba homoseksualna czy biseksualna. W badaniach nad seksualnością takie sytuacje nie należą do rzadkości.

Pociąg seksualny

Pociąg seksualny to uczucie podniecenia wobec określonych osób lub płci. Jest niezależny od woli, pojawia się sam, nawet jeśli z różnych powodów nie chcesz go mieć. Możesz przeżywać pociąg do osób tej samej płci, do płci przeciwnej albo do obu. Czasem te proporcje są nierówne, czasem zmieniają się w czasie, czasem trudno je jednoznacznie opisać.

Ważne jest, że sam pociąg nie musi prowadzić do żadnych działań. Ktoś może przez całe życie odczuwać podniecenie wobec jednej płci, a nigdy tego nie wyrazić w zachowaniu. Ktoś inny podejmuje okazjonalne kontakty seksualne z osobą tej samej płci, chociaż dominuje w nim pociąg heteroseksualny. Na tym poziomie widać już, jak trudno zamknąć czyjeś doświadczenie w jednej prostej kategorii.

Zachowania seksualne

Zachowania seksualne obejmują zarówno akty autoerotyczne z konkretnymi fantazjami, jak i kontakt fizyczny z inną osobą. Ten poziom jest już bardziej zależny od decyzji, okoliczności i norm społecznych. Możesz czuć pociąg do jednej płci, a z różnych przyczyn podejmować relacje z drugą. Zdarza się też odwrotnie: ktoś z ciekawości, presji lub dla eksperymentu wchodzi w zachowania niezgodne z dominującym pociągiem.

Zachowania wcale nie muszą od razu „przesuwać” orientacji. Badania Christine Kaestle pokazały, że u wielu nastolatków i młodych dorosłych pierwsze doświadczenia są heteroseksualne. W miarę upływu lat część z nich zaczyna wchodzić w relacje z tą samą płcią i dopiero później znajduje dla siebie nową etykietę.

Tożsamość seksualna

Tożsamość seksualna to etykieta, jakiej używasz, mówiąc o sobie: heteroseksualna kobieta, gej, lesbijka, osoba biseksualna, „głównie hetero” czy „minimalnie seksualna”. Ten poziom jest w dużej mierze świadomy i społeczny. Ktoś może mieć stały pociąg do tej samej płci, ale nigdy nie nazwać się gejem. Ktoś inny przyjmuje określenie, choć jego doświadczenia są mieszane lub płynne.

W praktyce wiele osób w ogóle nie traktuje swojej orientacji jako istotnego elementu tożsamości. Dla heteroseksualnych kobiet i mężczyzn to często po prostu „oczywistość”, o której nie myślą na co dzień. Silna identyfikacja z etykietą częściej pojawia się u osób nieheteroseksualnych, bo to ona pozwala im znaleźć grupę wsparcia i nazwać doświadczenia, które wcześniej były źródłem wstydu lub lęku.

Czy orientacja seksualna może się zmieniać?

W debacie publicznej przez lata powtarzano, że orientacja jest wrodzona i niezmienna. Miało to chronić osoby homoseksualne przed próbami „naprawiania” ich życia intymnego. Tymczasem badania prowadzone m.in. przez Lisę Diamond i Christine Kaestle pokazują, że sytuacja jest znacznie bardziej złożona, zwłaszcza w przypadku kobiet.

Zmienność orientacji nie oznacza, że można ją dowolnie „przestawiać”. Oznacza raczej, że u części osób pociąg, zachowania i tożsamość ewoluują z wiekiem, doświadczeniami i relacjami. U innych pozostają stabilne od nastoletnich lat. Oba przebiegi mieszczą się w normie ludzkiej seksualności.

Co pokazują badania nad płynnością?

Lisa Diamond przez wiele lat śledziła losy kobiet, które nie mieściły się w prostych kategoriach „hetero” lub „lesbijka”. W swoich publikacjach opisuje zjawisko płynności seksualnej, czyli zmiany wzorców pociągu i zakochiwania się w trakcie życia. Na podstawie tych danych odrzuca tezę, że orientacja zawsze jest wrodzona i całkowicie stała.

Christine Kaestle zbadała ponad sześć tysięcy osób od 16. do 32. roku życia. Uczestnicy kilka razy odpowiadali na pytanie o swoją orientację. Kiedy dano im więcej możliwości, pojawiły się określenia typu „głównie hetero, ale z wyjątkami”, „rozwijający się gej”, „rozwijająca się lesbijka” czy „minimalnie seksualny”. Wyniki pokazały, że dla wielu ludzi trzy klasyczne kategorie są po prostu za wąskie.

Czy kobiety i mężczyźni różnią się pod tym względem?

W badaniu Kaestle wyszło, że to kobiety częściej zmieniają samookreślenie w ciągu życia. Część z nich najpierw zaznaczała gotowość na kontakty z tą samą płcią, później określała się jako osoby zainteresowane wyłącznie mężczyznami, a dopiero po trzydziestce przyjmowała inną etykietę. U mężczyzn deklaracje były zwykle bardziej spójne, rzadziej pojawiały się ścieżki typu „rozwijający się gej”.

Nie znaczy to, że mężczyźni niczego nie zmieniają. Raczej pokazuje, że ich samookreślenie od nastoletnich lat jest stabilniejsze, a doświadczenia „pomiędzy” rzadziej przekładają się na zmianę etykiety. Cały obraz jest jednak wystarczająco różnorodny, by mówić o płynności seksualnej także u mężczyzn, choć w innych proporcjach niż u kobiet.

Od badań do prawa i polityki – o co ten spór?

Skoro naukowcy widzą, że seksualność bywa płynna, pojawia się pytanie, jak to pogodzić z językiem prawa i debaty publicznej. Część środowisk, jak Lisa Diamond czy Charles Silverstein, wskazuje, że argument o „niezmienności orientacji” był narzędziem ochrony osób homoseksualnych w sądach. Jednocześnie podkreślają, że rzeczywiste doświadczenia ludzi nie zawsze mieszczą się w tym modelu.

W Polsce filozof Ryszard Legutko zwraca uwagę na samo słowo „orientacja”. W jego opinii ma ono silne zabarwienie polityczne i sugeruje, że różne „orientacje seksualne” są jak konkurencyjne orientacje polityczne. Z tego wynika wniosek o pełnej równości praw heteroseksualności i homoseksualności, także w obszarach takich jak małżeństwo czy adopcja.

Czy „orientacja” to tylko etykieta polityczna?

Krytycy pojęcia orientacji zwracają uwagę, że przenosi ono dyskusję z poziomu opisu przeżyć na poziom sporu politycznego. Równocześnie wskazują, że to samo słowo zaczęto stosować w nowych kontekstach, na przykład przy próbach wprowadzenia do DSM-5 określenia „pedofilna orientacja seksualna”. Po fali protestów ten zapis usunięto, ale sama próba wywołała dużą dyskusję o tym, gdzie są granice używania języka „orientacji”.

Dla ciebie jako osoby przeżywającej wątpliwości ważne może być coś innego. Nawet jeśli termin „orientacja seksualna” bywa używany w grach politycznych, w obszarze psychologicznym nadal opisuje realne doświadczenia ludzi. Spór o słowo nie unieważnia faktu, że ktoś może zmagać się z pociągiem do obu płci, z poczuciem „niepasowania” do etykiet albo z lękiem przed ujawnieniem swojej tożsamości.

Jak prawo rozumie zakaz dyskryminacji?

Z praktycznego punktu widzenia zakaz dyskryminacji ze względu na orientację seksualną najczęściej dotyczy dwóch elementów: publicznie przyjmowanej tożsamości (na przykład bycie jawnym gejem) oraz demonstrowanych zachowań, takich jak związek z osobą tej samej płci. Osób, które nigdy się nie ujawniają, prawo w zasadzie nie „widzi”, bo ich orientacja pozostaje prywatna.

Ten rozdźwięk między życiem wewnętrznym a tym, co trafia do przepisów, widać choćby w historiach osób, które od lat ukrywają swoją seksualność czy różne formy ekspresji płciowej. Zmagają się z lękiem przed odrzuceniem w rodzinie, w relacji czy w pracy. Z drugiej strony obawiają się, że ujawnienie prawdy zostanie później użyte przeciwko nim w konflikcie czy rozwodzie.

Co z osobami, które czują, że „nie pasują do schematu”?

Nie każda zmiana w twoim życiu seksualnym oznacza zmianę orientacji. Czasem to nowe doświadczenia, odkrywanie ukrytych potrzeb albo odejście od dawnego fetyszu. Przykładem może być historia mężczyzny, który przez lata doświadczał silnej potrzeby przebierania się w ubrania kobiece i wykonywania makijażu. Opisywał to jako transwestytyzm, początkowo związany z motywem fetyszystycznym, później raczej z poczuciem spokoju i wewnętrznego spełnienia.

W jego opowieści ważne były trzy wątki. Brak męskiego wzorca w dzieciństwie, silny wstyd i konieczność ukrywania „drugiego życia” przed partnerką. Jednocześnie nie czuł się kobietą, nie planował zmiany płci i deklarował heteroseksualny pociąg do swojej dziewczyny. To pokazuje, że ekspresja płciowa, fetysz i orientacja nie muszą się pokrywać.

Transwestytyzm a orientacja seksualna

Transwestytyzm (obecnie częściej mówi się o „cross-dressingu”) to przede wszystkim ekspresja płciowa. Osoba nosi ubrania, makijaż lub fryzurę kojarzone społecznie z inną płcią. Powody mogą być różne: erotyczny fetysz, sposób redukcji napięcia, artystyczna ekspresja, odczuwanie siebie jako „bardziej sobą” w innym wizerunku. Taka potrzeba nie musi oznaczać ani transpłciowości, ani zmiany orientacji.

U części osób motyw seksualny z czasem słabnie, a przebieranie staje się formą relaksu i samoregulacji. Dla partnera lub partnerki ta informacja bywa jednak bardzo trudna, bo dotyka obrazu związku i własnej kobiecości lub męskości. Dlatego wiele osób przez lata nie mówi o tym nikomu z obawy przed odrzuceniem.

Strach przed ujawnieniem się w związku

Jeśli żyjesz w długiej relacji i ukrywasz ważną część siebie, napięcie rośnie z czasem. Dochodzi lęk przed „nakryciem”, chowanie ubrań, pilnowanie kosmetyków, unikanie sytuacji, w których partnerka mogłaby coś odkryć. Z drugiej strony pojawia się poczucie winy, że coś przed nią zatajasz, a równocześnie obawa, że wyznanie zrani ją na tyle mocno, że związek się rozpadnie.

W takiej sytuacji pomocne bywa spotkanie z seksuologiem lub psychoterapeutą, który zna tematykę różnorodności seksualnej i ekspresji płciowej. Rozmowa w bezpiecznych warunkach pozwala poukładać własne potrzeby, zastanowić się, co chcesz ujawnić, jakich reakcji się boisz i co realnie może się wydarzyć. To nie jest prosta decyzja, ale im dłużej trwa tajemnica, tym większe ryzyko przypadkowego „wpadnięcia” w najbardziej bolesnym wariancie.

Płynność seksualna i różne formy ekspresji płciowej nie są chorobą, lecz jednym z wielu sposobów, w jaki ludzie przeżywają swoją seksualność.

Jak rozmawiać o swojej seksualności z partnerką lub partnerem?

Gdy myślisz o wyznaniu trudnej prawdy w związku, możesz potrzebować konkretnego planu. Warto zastanowić się nie tylko nad tym, co powiedzieć, ale też kiedy, w jakim nastroju i z jakim zabezpieczeniem emocjonalnym dla obu stron. Dobrze jest też wcześniej odpowiedzieć sobie uczciwie, czego oczekujesz: akceptacji, dyskretnego milczenia, wspólnego szukania rozwiązań, a może tylko tego, by druga osoba „wiedziała”.

Przed taką rozmową przydają się pytania zadane samemu sobie, na przykład: „Czy moje zachowania zagrażają bezpieczeństwu partnerki?”, „Czy to, co ukrywam, wpływa na naszą bliskość?”, „Jak będę funkcjonować za pięć lat, jeśli nadal nikt o tym nie będzie wiedział?”. Odpowiedzi często pokazują, czy bardziej boisz się jednorazowej trudnej reakcji, czy życia w długotrwałym napięciu.

• Jak często myślę o ukrywanej części swojej seksualności w ciągu tygodnia,
• Jak to wpływa na moje zachowanie wobec partnerki lub partnera,
• Czego najbardziej się obawiam po ujawnieniu,
• Kto mógłby mnie wesprzeć, jeśli rozmowa pójdzie trudniej, niż zakładam.

Jak nauka tłumaczy przyczyny orientacji seksualnej?

Badacze od lat szukają odpowiedzi na pytanie, skąd bierze się orientacja. W materiałach Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego można przeczytać, że nie ma zgody co do dokładnych przyczyn powstawania orientacji heteroseksualnej, homoseksualnej czy biseksualnej. Wskazuje się na rolę czynników genetycznych, hormonalnych, rozwojowych, a także społecznych i kulturowych, ale żaden zestaw nie daje pełnego wyjaśnienia.

Najbliższe prawdy wydaje się stwierdzenie, że natura i wychowanie działają razem w złożony sposób. Na pewnym etapie rozwoju orientacja jest już ukształtowana na tyle, że nie da się jej „przekonać” ani terapią, ani presją. Jednocześnie u części ludzi, co pokazują badania Diamond i Kaestle, pociąg i tożsamość nadal się zmieniają, szczególnie między okresem nastoletnim a trzydziestką.

Warto też odróżnić pytanie „skąd się to wzięło?” od pytania „co z tym teraz zrobić?”. Nawet jeśli nie ma jednego czynnika wyjaśniającego twoją orientację, możesz szukać sposobów, by żyć w zgodzie ze sobą. Tu przydają się narzędzia psychoterapii, grup wsparcia, a czasem – jeśli w grę wchodzą kwestie prawne lub rodzinne – także porady prawne.

Różne kombinacje czynników biologicznych i środowiskowych sprawiają, że ludzie trafiają do bardzo odmiennych punktów wyjścia. Jedna osoba od podstawówki wie, że podoba jej się ta sama płeć. Inna odkrywa biseksualny pociąg po trzydziestce. Kolejna, jak wspomniany mężczyzna opisujący swój transwestytyzm, zmaga się głównie z ekspresją płciową przy zachowanej heteroseksualnej orientacji. Każdy z tych scenariuszy wymaga innego języka i innego wsparcia.

Gdy patrzysz na własną historię, możesz osobno przyjrzeć się każdemu z tych poziomów. To pomaga zobaczyć, czy zmiana dotyczy twojego pociągu, twoich zachowań, czy może głównie tego, jak sam o sobie myślisz.

Orientacja seksualna nie jest egzaminem, który trzeba „zdać” do końca życia jedną, niezmienną odpowiedzią. To raczej opis tego, jak w danym momencie przeżywasz bliskość, pociąg i więź.

• Zwracaj uwagę, czy twoje fantazje utrzymują się w czasie,
• Obserwuj, przy kim czujesz emocjonalne przywiązanie,
• Notuj zmiany w tym, jak sam siebie nazywasz,
• Rozważ rozmowę z psychoterapeutą, jeśli napięcie wokół tych spraw rośnie.